*​മഹാഭാരതം: ധർമ്മസങ്കടങ്ങളുടെ ഇതിഹാസവും കാലാതീതമായ സന്ദേശവും*

 *​മഹാഭാരതം: ധർമ്മസങ്കടങ്ങളുടെ ഇതിഹാസവും കാലാതീതമായ സന്ദേശവും*

            ഭാഗവതസേവാരത്‌നം കുടൽമന ഹരി നമ്പൂതിരി.

       വിശ്വസാഹിത്യത്തിലെ സമാനതകളില്ലാത്ത മഹാസാഗരമാണ് വേദവ്യാസവിരചിതമായ മഹാഭാരതം.

​ഭാരതീയ സംസ്കൃതിയുടെയും ദർശനത്തിൻ്റെയും നെടുംതൂണാണ് ആ ഇതിഹാസ കാവ്യം. "ഇതിഹാസം" എന്ന വാക്കിൻ്റെ അർത്ഥം തന്നെ 'ഇപ്രകാരം സംഭവിച്ചു' (ഇതി-ഹ-ആസം) എന്നാണ്. കേവലം ഒരു രാജവംശത്തിൻ്റെ അധികാരത്തർക്കത്തിൻ്റെ കഥ എന്നതിലുപരി, മനുഷ്യജീവിതത്തിൻ്റെ സങ്കീർണ്ണതകളെയും വൈകാരിക സംഘർഷങ്ങളെയും ധർമ്മത്തിൻ്റെ സൂക്ഷ്മരൂപങ്ങളെയും ആഴത്തിൽ അപഗ്രഥിക്കുന്ന ഒരു വിശ്വകോശമാണ് വ്യാസ ഭാരതം. "യദിഹാസ്തി തദന്യത്ര, യന്നേഹാസ്തി ന തത് ക്വചിത്" (ഇതിലുള്ളത് മറ്റെവിടെയും കാണാം, ഇതിലില്ലാത്തത് ഒരിടത്തുമില്ല) എന്ന പ്രഖ്യാപനം ഈ ഇതിഹാസത്തിൻ്റെ സാർവ്വലൗകികമായ വ്യാപ്തിയെ വെളിപ്പെടുത്തു ന്നു.ദാർശനികമായ ഔന്നത്യം ഈ കൃതിക്ക് ഓരോ വായനയിലും പുതിയ അർത്ഥതലങ്ങൾ നൽകുന്നു.

*​ഇതിഹാസത്തിൻ്റെ ലക്ഷ്യം: സദാചാരബോധവും സംസ്കാരവും*

ഭാരതീയ ആചാര്യമാരുടെ അഭിപ്രായമനുസരിച്ച് ഏതൊരു ഉത്തമ കാവ്യത്തിനും പ്രധാനമായും മൂന്ന് ലക്ഷ്യങ്ങളുണ്ട്: 1-സദാചാരബോധം നൽകുക, 2-മനസ്സിന് ശാന്തി പകരുക, 3-സംസ്കാരത്തെ തലമുറകളിലേക്ക് പകരുക. വാത്മീകി മഹർഷി, ആദികാവ്യമാകുന്ന തൻ്റെ രാമായണത്തിലൂടെ ആദർശപുരുഷനെ ( ശ്രീരാമചന്ദ്രനെ) അവതരിപ്പിച്ചപ്പോൾ, വേദവ്യാസമഹർഷി മഹാഭാരതത്തിലൂടെ ധർമ്മത്തിൻ്റെ പ്രായോഗികവും എന്നാൽ അങ്ങേയറ്റം സങ്കീർണ്ണവുമായ വശങ്ങളെയാണ് ലോകത്തിന് കാട്ടിക്കൊടുത്തത്. ഇതിലെ ഓരോ ഉപകഥകളും—അത് നളചരിതമായാലും സാവിത്ര്യാഖ്യാനമായാലും—പ്രധാന കഥയുമായി കോർത്തിണക്കിയിരിക്കുന്നത് 'ധർമ്മം' എന്ന ഏകസൂത്രത്തിലാണ്.

*​ധർമ്മം: നിർവ്വചിക്കാനാവാത്ത സത്യത്തിൻ്റെ പൊരുൾ -*

​മഹാഭാരതത്തിൻ്റെ കേന്ദ്രബിന്ദു 'ധർമ്മം' ആണ്. പലപ്പോഴും സത്യവും അസത്യവും തമ്മിലല്ല, മറിച്ച് രണ്ട് ശരികൾ തമ്മിലുള്ള പോരാട്ടമാണ് ഈ ഇതിഹാസത്തിൽ നാം കാണുന്നത്. യുധിഷ്ഠിരൻ യക്ഷപ്രശ്നത്തിൽ നൽകുന്ന മറുപടി ധർമ്മത്തിൻ്റെ ഈ നിഗൂഢതയെ വ്യക്തമാക്കുന്നു:

​"തർക്കോ/പ്രതിഷ്ഠഃ ശ്രുതയോ വിഭിന്നാ:

നൈകോ ഋഷിര്യസ്യ മതം പ്രമാണം;

ധർമ്മസ്യ തത്ത്വം നിഹിതം ഗുഹായാം

മഹാജനോ യേന ഗതഃ സ പന്ഥാഃ"

​യുക്തികൾ മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കും, ശ്രുതികൾ ഭിന്നസ്വരത്തിൽ പലതും പറയുന്നു, മനു യാജ്ഞവൽക്യൻ... തുടങ്ങി ഓരോ സ്മൃതികാരനും  ഓരോ അഭിപ്രായമാണ്. അതിനാൽ ധർമ്മത്തിൻ്റെ പൊരുൾ ഒരു ഗുഹയിലെന്നപോലെ നിഗൂഢമാണ്. ഇങ്ങനെ ശ്രുതികളും സ്മൃതികളും (ആചാര്യന്മാരും) വ്യക്തിധർമ്മത്തിൽ വെളിച്ചം വീശാൻ  അശക്തമാകുമ്പോൾ ഓരോ സന്ദർഭവും തർക്ക വിഷയമായി തീരുന്നു. അതിനാൽ മഹാത്മാക്കൾ നടന്ന വഴിയേ സഞ്ചരിക്കുക എന്നതാണ് നമുക്ക് മുമ്പിലുള്ള ഏക പോംവഴി. ചുരുക്കത്തിൽ പറഞ്ഞാൽ, മനുഷ്യത്വത്തെയും സാമൂഹ്യ ബാധ്യതകളെയും ധിക്കരിക്കാതെ മഹാന്മാരെ മാതൃകയാക്കി സ്വീകരിക്കുന്ന ജീവിതചര്യയാണ് ധർമ്മം.

*​ധർമ്മസങ്കടങ്ങൾ: ഇതിഹാസത്തിൻ്റെ ജീവവായു*

​മഹാഭാരതത്തെ ലോകസാഹിത്യത്തിൽ അതുല്യമാക്കുന്നത് അതിലെ 'ധർമ്മസങ്കടങ്ങൾ' ആണ്. ഒരു ധർമ്മത്തെ പാലിക്കാൻ ശ്രമിക്കുമ്പോൾ മറ്റൊന്ന് ലംഘിക്കപ്പെടേണ്ടി വരുന്ന സന്ദർഭങ്ങളിലൂടെയാണ് കഥാപാത്രങ്ങൾ കടന്നുപോകുന്നത്.

​ഭീഷ്മർ: പിതാവിൻ്റെ സന്തോഷത്തിനായി എടുത്ത 'ഭീഷ്മപ്രതിജ്ഞ' ജീവിതകാലം മുഴുവൻ അദ്ദേഹത്തെ വേട്ടയാടിയെന്നു പറയാം. തൻ്റെ വ്യക്തിപരമായ സത്യം പാലിക്കുമ്പോൾ രാജ്യത്തോടും നീതിയോടുമുള്ള ധർമ്മം അദ്ദേഹത്തിന് കൈവിടേണ്ടി വന്നു. 

​യുധിഷ്ഠിരൻ: 'ക്ഷത്രിയൻ ആരെങ്കിലും വെല്ലുവിളിച്ചാൽ അത് നിരസിക്കരുത്' എന്ന ധർമ്മം പാലിക്കാൻ ചൂതാട്ടത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടപ്പോൾ സ്വന്തം സഹോദരങ്ങളെയും പത്നിയെയും പണയം വെക്കേണ്ടി വന്നു. അവിടെ വലിയൊരു അധർമ്മം സംഭവിക്കുകയായിരുന്നു.

​കർണ്ണൻ: ദുര്യോധനനോടുള്ള നന്ദി (മിത്രധർമ്മം) പാലിക്കാൻ വേണ്ടി അധർമ്മത്തിൻ്റെ പക്ഷത്ത് നിൽക്കേണ്ടി വന്ന കർണ്ണൻ്റെ ജീവിതം ഏറ്റവും വലിയ ധർമ്മസങ്കടമാണ്.

*​സ്ത്രീപർവ്വം: ക്ഷമയുടെയും പ്രതിരോധത്തിൻ്റെയും ധർമ്മം*

​മഹാഭാരതത്തിലെ സ്ത്രീ കഥാപാത്രങ്ങൾ നേരിട്ട ധർമ്മസങ്കടങ്ങൾ പുരുഷന്മാരുടേതിനേക്കാൾ തീക്ഷ്ണമായിരുന്നു.

*ദ്രൗപദി*

അഞ്ചു ഭർത്താക്കന്മാരുണ്ടായിട്ടും സഭാമധ്യത്തിൽ അപമാനിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ പാഞ്ചാലി ഉയർത്തുന്ന ചോദ്യങ്ങൾ നിയമവ്യവസ്ഥയോടും ധർമ്മശാസ്ത്രത്തോടും തന്നെയുള്ള വെല്ലുവിളിയായിരുന്നു. നീതിക്കുവേണ്ടിയുള്ള നിരന്തരമായ പോരാട്ടത്തിൻ്റെ പ്രതീകമാണ് ദ്രൗപദി.

*​ഗാന്ധാരി:* നൂറു പുത്രന്മാർ മരിച്ചു വീഴുമ്പോഴും "യതോ ധർമ്മസ്തതോ ജയഃ" (എവിടെ ധർമ്മമുണ്ടോ അവിടെ വിജയമുണ്ടാകട്ടെ) എന്ന് ആശംസിക്കാൻ കാണിച്ച മനക്കരുത്ത് ധർമ്മത്തോടുള്ള ഉന്നതമായ സമർപ്പണമാണ്.

*​കുന്തി:* ആദ്യ സന്താനമായ കർണ്ണനെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്തകൾ അവരെ എന്നും വേട്ടയാടിക്കൊണ്ടിരുന്നു. കർണ്ണൻ ദുര്യോധനപക്ഷത്തുനിന്ന് പാണ്ഡവർക്കെതിരെ സന്ധിയില്ലാസമരം നടത്തിയ വേളയിലും, മക്കൾ തമ്മിലുള്ള പോരാട്ടം തടയാനാവാതെ പാണ്ഡവപക്ഷത്തിൻ്റെ ഭദ്രതയ്ക്കായി രഹസ്യങ്ങൾ സൂക്ഷിക്കേണ്ടി വന്ന കുന്തിയുടെ ജീവിതം വലിയൊരു ത്യാഗത്തിൻ്റെ പര്യായമാണ്.

*​ശാന്തിപർവ്വം: അധികാരത്തിൻ്റെയും രാജ്യനീതിയുടെയും പാഠങ്ങൾ*

​യുദ്ധം ജയിച്ചതിനുശേഷം അധികാരമേറ്റെടുക്കാൻ വിമുഖത കാണിക്കുന്ന യുധിഷ്ഠിരന് ,യുദ്ധക്കളത്തിൽ അർജ്ജുനനാൽ അമ്പെയ്തു വീഴ്ത്തപ്പെട്ട ഭീഷ്മർ നൽകുന്ന ഉപദേശങ്ങളാണ് 'ശാന്തിപർവ്വ'ത്തിൻ്റെ അന്തസ്സത്ത. അതിലെ രണ്ട് കാര്യങ്ങൾ താഴെ കൊടുക്കാം.

1-രാജധർമ്മം:

 ഒരു ഭരണാധികാരി തൻ്റെ സുഖത്തേക്കാൾ പ്രജകളുടെ സുഖത്തിന് പ്രാധാന്യം നൽകണം.

2-​ആപദ്ധർമ്മം:

സാധാരണ സാഹചര്യങ്ങളിൽ പാലിക്കുന്ന ധർമ്മമല്ല പ്രതിസന്ധിഘട്ടങ്ങളിൽ പാലിക്കേണ്ടത്. നിലനിൽപ്പിനായി ചിലപ്പോൾ കർക്കശമായ തീരുമാനങ്ങൾ എടുക്കേണ്ടി വരുമെന്ന പ്രായോഗിക സത്യം ഇവിടെ ചർച്ച ചെയ്യപ്പെടുന്നു.

*ഗീതാസന്ദേശം: കർമ്മത്തിൻ്റെ ആത്മാവ്*

      ​മഹാഭാരതത്തിൻ്റെ ഹൃദയവും മസ്തിഷ്കവുമാണ് ഭഗവദ്ഗീത. യുദ്ധക്കളത്തിൽ ആത്മബന്ധുക്കളെ കണ്ട് തളർന്നുപോയ അർജ്ജുനന് ശ്രീകൃഷ്ണഭഗവാൻ നൽകുന്ന ഉപദേശം കർമ്മരംഗത്തെ ഉത്തേജിപ്പിക്കാനുള്ള ഔഷധമാണ്. ഭോഗത്തേക്കാൾ ത്യാഗത്തിനും, ഫലത്തേക്കാൾ കർമ്മത്തിനും മുൻഗണന നൽകുന്നതിലൂടെ ഭാരതീയ സംസ്കാരം ലോകത്തിന് നൽകുന്ന മഹത്തായ സന്ദേശമായി ഗീത മാറുന്നു.

*​വിധിയും പുരുഷപ്രയത്നവും*

       ​മഹാഭാരതത്തിലുടനീളം പരിശോധിച്ചാൽ വിധി (Destiny) ഉലയ്ക്കാത്ത കഥാപാത്രങ്ങൾ വിരളമാണെന്നു കാണാം. എന്നാൽ വേദവ്യാസൻ വിധിയെ പഴിച്ചിരിക്കാൻ ആരെയും പ്രേരിപ്പിക്കുന്നില്ല. "വിധി നിശ്ചയിച്ചിട്ടുള്ളതാണെങ്കിലും മനുഷ്യൻ തൻ്റെ പ്രയത്നം (Effort) കൈവിടരുത്" എന്നാണ് അദ്ദേഹം കഥകളിലൂടെയും ഉപകഥകളിലൂടെയും അനുവാചകരെ പഠിപ്പിക്കുന്നത്.

       ​മഹാഭാരതം വായിച്ചു തീരുമ്പോൾ നമ്മൾ ഒരു കഥ കേട്ടു തീരുകയല്ല, മറിച്ച് ജീവിതത്തെക്കുറിച്ചും മനുഷ്യസ്വഭാവത്തെക്കുറിച്ചുമുള്ള പുതിയൊരു ഉൾക്കാഴ്ച നേടുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്. ഭൗതികമായ നേട്ടങ്ങൾക്കും അധികാരത്തിനും അപ്പുറം മനുഷ്യനെ മനുഷ്യനാക്കി നിർത്തുന്ന ധർമ്മബോധത്തിൻ്റെ വിജയമാണ് ഇതിഹാസം ഉദ്ഘോഷിക്കുന്നത്. "യതോ ധർമ്മസ്തതോ ജയഃ" (എവിടെ ധർമ്മമുണ്ടോ അവിടെ വിജയമുണ്ട്) എന്നതാണ് ഈ ഇതിഹാസത്തിൻ്റെ അനശ്വരമായ സന്ദേശം.

​ഈ ഭൂമിയിൽ നാം സമ്പാദിക്കുന്നതൊന്നും കൂടെ വരില്ലെന്നും, ജീവിതത്തിൻ്റെ അവസാന നിമിഷം വരെ നമ്മെ പിന്തുടരുന്ന ഏക മിത്രം നാം ചെയ്ത ധർമ്മം മാത്രമാണെന്നും മഹാഭാരതം നമ്മെ ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു.ഒരു പ്രവർത്തി മാനുഷിക ലോകത്തിൽ മാനുഷിക തലത്തിൽ ശരിയെങ്കിലും സാമൂഹ്യതലത്തിൽ വ്യക്തിതലത്തിൽ അങ്ങനെയല്ലെന്ന് വരാം. വ്യക്തി ധർമ്മങ്ങളിലും വൈരുദ്ധ്യം വരാം. ഇങ്ങനെ സംഭവിക്കുന്നതിനെയാണ് ധർമ്മസങ്കടം എന്ന് വിളിക്കുന്നത്. അങ്ങനെ ധർമ്മസങ്കടം വരുമ്പോൾ എന്താണ് കരണീയം?അതിനുള്ള മറുപടിയും മഹാഭാരതത്തിലുണ്ട്. "വിരോധേഷു മഹീപാല -നിശ്ചിത്യ ഗുരുലാഘവം ന ബാധാ വിദ്യതേ യത്ര - തം ധർമ്മം സമുപാചരേത്." (ധർമ്മങ്ങൾ തമ്മിൽ ഏറ്റുമുട്ടൽ ഉണ്ടായാൽ അവയുടെ ഗുരുലഘുത്വം കണക്കാക്കി അന്യർക്ക് ദോഷമില്ലാത്തത് സ്വീകരിക്കണം)ഇങ്ങനെ ധർമ്മം പരിപാലിച്ചു ജീവിച്ചാൽ ഇഹത്തിലും പരത്തിലും സുഖം ലഭിക്കുമെന്നാണ് മഹാഭാരതത്തിന്റെ സന്ദേശം. "ധർമ്മാദർത്ഥശ്ച കാമശ്ച " എന്ന് ഭാരതഗായത്രിയിലൂടെ പ്രഖ്യാപിച്ച് ഭൗതികോൽക്കർഷത്തിന് അടിസ്ഥാനം ധർമ്മമാണെന്ന് വേദവ്യാസമഹർഷി തറപ്പിച്ചു പറയുന്നു. ധർമ്മം പാലിക്കുന്നവരെ അത് ഏത് ആപത്തിലും രക്ഷിക്കുമെന്നും (ധർമ്മോ രക്ഷതി രക്ഷിത:) അദ്ദേഹം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു.പരലോകത്തിലും ധർമ്മം മാത്രമേ സഹായകമായിട്ടുണ്ടാകും എന്ന് വ്യാസമഹർഷി സംശയലേശമന്യേ വിളിച്ചുപറയുന്നു. ("ധർമ്മ ഏകോ മനുഷ്യാണാം - സഹായ: പാരലൗകിക: ")ധർമ്മാചരണത്തിന്റെ പ്രാധാന്യത്തെ ഇങ്ങനെ പല വിധത്തിൽ ഉറപ്പിച്ചും തറപ്പിച്ചും പറഞ്ഞ് സമർത്ഥിക്കുകയാണ് ആ ഋഷികവി.

 അധികാരക്കൊതിയും അസഹിഷ്ണുതയും വർദ്ധിച്ചുവരുന്ന വർത്തമാനകാലത്ത്, മഹാഭാരതം മനുഷ്യരാശിക്ക് വഴികാട്ടിയായി നിലകൊള്ളുന്നു എന്ന് നിസ്സംശയം പറയാനാകും.

*​സംഗ്രഹം (Summary)*

​മഹാഭാരതത്തിൻ്റെ ദാർശനിക പ്രസക്തിയെയും വൈശിഷ്ട്യത്തെയും താഴെ പറയുന്ന അഞ്ച് പോയിൻ്റുകളിൽ സംഗ്രഹിക്കാം എന്നാണ് എൻ്റെ അഭിപ്രായം:

1) *​ധർമ്മത്തിൻ്റെ സൂക്ഷ്മത:*

 ശരിയും തെറ്റും തമ്മിലുള്ള ലളിതമായ പോരാട്ടമല്ല, മറിച്ച് സങ്കീർണ്ണമായ സാഹചര്യങ്ങളിൽ 'ധർമ്മം' കണ്ടെത്താനുള്ള മനുഷ്യൻ്റെ ശ്രമമാണ് മഹാഭാരതേതിഹാസത്തിൻ്റെ കാതൽ.

2) *​കർമ്മത്തിൻ്റെ ദർശനം:*

 ഭഗവദ്ഗീതയിലൂടെ ലോകത്തിന് ലഭിച്ച 'നിഷ്കാമ കർമ്മം' എന്ന പാഠം, ഫലത്തെക്കുറിച്ചോർത്ത് വ്യാകുലപ്പെടാതെ സ്വന്തം കടമ നിർവ്വഹിക്കാൻ മാനവരാശിയെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു.

3) *​ധർമ്മസങ്കടങ്ങളിലെ വ്യക്തിത്വം:*

 ഭീഷ്മർ, കർണ്ണൻ, യുധിഷ്ഠിരൻ തുടങ്ങി നിരവധി കഥാപാത്രങ്ങളിലൂടെ തത്വങ്ങളും പ്രായോഗിക ജീവിതവും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷത്തെ ഈ ഇതിഹാസം ആഴത്തിൽ വിശകലനം ചെയ്യുന്നു.

4) *​സ്ത്രീയുടെ കരുത്തും നീതിയും:*

 ദ്രൗപദിയുടെ ചോദ്യങ്ങളും, ഗാന്ധാരിയുടെ ധർമ്മനിഷ്ഠയും ,കുന്തിയുടെ ത്യാഗവും നീതിക്കുവേണ്ടിയുള്ള സമരവീര്യത്തിൻ്റെ അടയാളങ്ങളാണ്.

5) *​കാലാതീതമായ പാഠം:*

 "യതോ ധർമ്മഃ തതോ ജയഃ" എന്ന സന്ദേശം നൽകുന്നതിലൂടെ, അധികാരത്തേക്കാളും ഭൗതിക സുഖത്തേക്കാളും ഉപരിയായി ധർമ്മബോധത്തിനാണ്, ധർമ്മാചരണത്തിനാണ് വിജയം എന്ന് മഹാഭാരതം ഉറപ്പിച്ചു പറയുന്നു.

ചുരുക്കത്തിൽ മഹാഭാരതത്തിന്റെ സന്ദേശം ധർമ്മപരായണതയാണെന്ന് നിസ്സംശയം വിധിക്കാം.

​